|
‘Religie is niet alleen een privé-zaak’
Artikel, Friesch Dagblad, 07-04-11
Een gevolg van het postmodernisme
is de onbedwingbare neiging om
religie in de privésfeer op te sluiten.
Dat zei prof. dr Sophie van Bijsterveld,
hoogleraar internationaal recht
(Tilburg) en CDA-senator gisteren in
Tilburg. Ze was een van de sprekers op
het symposium ‘Staat de vrijheid van
godsdienst onder druk? Juridische, islamitische
en filosofische perspectieven’.
De vrijheid van godsdienst geldt als
een van de oudste verworvenheden van de moderne rechtstaat, en vandaag als een kernwaarde van de Europese Unie.
Toch is er momenteel veel discussie
over, vooral - zij het niet uitsluitend - in
relatie tot de aanwezigheid van islamitische
minderheden in Europa en ook
in Nederland.
 Volgens Van Bijsterveld worden er
verkeerde argumenten gebruikt om
religie uit de publieke sfeer te weren.
"Dat gaat vaak onder het mom van
een discussie over de vrijheid van
godsdienst. Deze vrijheid zou gelovigen
bevoordelen boven niet-gelovigen,
maar zij beschermt juist de rechten
van niet-gelovigen, bekeerlingen en geloofsafvalligen.”
Critici beschouwen de
vrijheid van godsdienst bovendien als
een schending van de scheiding kerkstaat.
"Ook dat is onzin. Het is juist
andersom: de godsdienstvrijheid garandeert
juist dat de staat geen keus voor
een bepaalde religie hoeft te maken en
daarmee de neutraliteit van de staat.”
'Geprivatiseerde religie'
Hoogleraar filosoof Theo de Wit (Tilburg)
viel Van Bijsterveld bij. Hij schetste
de historische ontwikkeling van het
liberale idee dat religie enkel en alleen
een privé-aangelegenheid is. "Na de
godsdienstoorlogen van de zestiende
en zeventiende eeuw bedachten filosofen
als Thomas Hobbes (1588-1679) en
John Locke (1632-1704) dat alleen een ‘geprivatiseerde religie’ kon leiden tot
een vreedame samenleving. En op zich
hadden ze daar gelijk in. Er is echter
een probleem. Als alles een zaak van
het individu wordt - taal, etniciteit, religie, cultuur - wat blijft er dan nog over om die samenleving te binden?”
Advies
Het symposium werd georganiseerd in
het kader van de bijzondere leerstoel‘Islam en Burgerschap’ aan de School
of Theology, bekleed in 2010-2012 door
prof. dr. Mona Siddiqui (Glasgow). Siddiqui
is een van de nieuwe vertegenwoordigers
van de islam in het huidige
debat in Europa. De Britse regering
vraagt haar regelmatig om advies en
ze treedt op in nieuwsmedia als BBC en
The Times. Siddiqui zei dat de vrijheid van godsdienst
niet "de secularisatie van de
samenleving” beoogt. De bijzondere
hoogleraar ‘Islam en Burgerschap’ (Tilburg)
wees op het fenomeen dat religieuze
incidenten (weigerambtenaren,
hoofddoekjes) de beeldvorming bepalen.
"In de rechtspraak gaat het om
conflictsituaties, niet om het normale
geleefde leven.” De Wit: "Vaak lijkt
het in de politiek te gaan om negatieve
godsdienstvrijheid. Zo van: ik
mag niet geconfronteerd worden met
jouw religie. Ga maar achter je voordeur
zitten.”
De reis van Jankel
Het symposium werd georganiseerd als opmaat voor de oratie van Marcel Poorthuis, hoogleraar Interreligieuze Dialoog (Tilburg). "Er was eens een Joodse man uit Lublin - hij heette Jankel - die een droom had dat onder de brug van Praag een schat was verborgen. Hij ging op weg. Het was een lange reis. In Praag hoorde hij twee christelijke soldaten tegen elkaar zeggen: 'Ik had zo'n rare droom. Ik droomde dat onder de haard van een zekere Jankel uit Lublin een schat verborgen lag. Onzin natuurlijk.' Jankel ging naar huis, groef onder de haard en vond de schat. Alleen wie de moed heeft om ver van huis en haard zijn droom achterna te gaan, vindt de schat die hij eigenlijk al lang en breed bezat. Alleen zag hij dat niet. En zo geldt dat ook voor een echte interreligieuze dialoog."
De wereld heeft de religie nodig
Tijdens zijn inaugurele rede laat Poorthuis er geen misverstand over bestaan. "De interreligieuze dialoog heeft toekomst, omdat de wereld haar nodig heeft. De wereld heeft de godsdiensten nodig om gevoelig te blijven voor de aarde als geschenk aan alle generaties, om te laten zien dat er nog meer op de wereld bestaat dan louter wat meetbaar en weegbaar is, en om voortdurend aandacht te vragen voor de heiligheid van elk menselijk leven."
Gevaar van fundamentalisme
Poorthuis ziet twee grote gevaren voor het project van de gesprek tussen de religies: fundamentalisme en postmodernisme. "Voor de fundamentalist bestaat er geen andere waarheid dan alleen de zijne. Er is geen enkele mogelijkheid tot een gesprek dat anders eindigt dan de bekering van de ander. Er bestaat geen discussie, omdat er in het hoofd van de extremist geen interpretatie nodig is: God spreekt toch immers direct tot hem via de heilige geschriften?"
Gevaar van postmodernisme
Paradoxaal genoeg betekent de absolute tegenpool van het fundamentalisme ook de dood in de dialoogpot. "De postmodernist shopt zijn of haar eigen religie bij elkaar en voelt zich verwant met de grote mystici uit de religieuze tradities, maar doet net alsof deze godzoekers niet in een groter zingevend, religieus verband hebben bestaan. Bovendien is - net als bij de fundamentalist - elk geloofsgesprek bij voorbaat overbodig en zinloos: als iedereen gelijk heeft, wat staat er dan nog op het spel?"
Onbespreekbaar
Het verhaal van Jankel toont volgens Poorthuis aan dat er inderdaad een mogelijk is om met elkaar over god en religie te spreken zonder gelijk te willen bekeren of bij voorbaat te weten waar het gesprek zal eindigen. " Joden, christenen en moslims leren van elkaar om opnieuw naar de eigen religieuze traditie te kijken, naar zaken die je vroeger nooit opgevallen zijn omdat ze vanzelfsprekend waren. Of bij ons juist onbespreekbaar, zoals de vermenging van wet en religie."
Samenleving voede
Alle inleiders waren het met elkaar
eens dat de religie niet zal verdwijnen,
en de problemen rond religie
dus evenmin. Marcel Poorthuis, die
aansluitend aan het symposium zijn
inaugurele rede hield als hoogleraar
theologie, vond dat de kerken, synagogen
en moskeeën het voortouw
moeten nemen in het religieuze gesprek.
"Zij hebben ervaring, positieve
en negatieve, met geloofsgesprekken.
Gelovigen moeten laten zien dat religie
geenszins een goed burgerschap
in de weg staat, maar de samenleving
kan voeden
Bron: Dit artikel is in verkorte vorm gepubliceerd in het Friesch Dagblad.
...
|
