Embryodonatie: de utopie van het maakbare?
20-08-07
Dagblad Trouw meldt dat wederom een techniek is toegevoegd aan het arsenaal om ongewenst kinderloze stellen aan het felbegeerde nageslacht te helpen. Naast IVF en andere technieken wil een Nederlands ziekenhuis nu voorzichtig gaan experimenteren met ‘embryodonatie’. Hierbij schenken ouders hun ‘restembryo’s’ – na een succesvolle eigen IVF – aan andere stellen om zo ook hen een kans op kinderen te geven. Het lijkt een godsgeschenk voor een aanzienlijke groep ouders. Maar aan de andere kant, zijn we al niet véél te ver gegaan door vruchtbaarheid en erotiek zo ver uit elkaar te trekken?
In de documentaire ‘Beperkt Houdbaar’, waar Trouw ook uitgebreid aandacht aan besteed heeft, laat Sunny Bergman zien dat schoonheid, liefde en seksualiteit niet meer in het teken staan van romantiek, maar van controle. Controle op het lichaam, hoe het eruit ziet en hoe je het kan aanpassen. Seks is een trucje dat je kunt leren: denk aan de Kama Sutra’s, de programma’s als ‘neuken doe je zo’ en online trainingen orale seks. Seks is big business: alles kan met behulp van seks verkocht worden, van auto’s tot deodorants. En seks zelf verkoopt natuurlijk het best van alles. De porno-industrie is een van de grootste ter wereld.
Vruchtbaarheid
Maar seks is ook vruchtbaarheid, of beter geformuleerd, de beheersing ervan. Dezelfde sociale processen die van de gemiddelde vrouw eist dat zij aan een voorgeprogrammeerd ideaalbeeld voldoet, doet hetzelfde met vruchtbaarheid. En wel twee kanten op. Door voorbehoedsmiddelen is de vruchtbaarheid losgekoppeld van de seks en de erotiek. De seksuele revolutie van de jaren zestig betekent toch voornamelijk kunnen vrijen zonder de stress van een mogelijke zwangerschap. Maar mutatis mutandis betekent dit omgekeerd dat diezelfde vruchtbaarheid, die zo mooi voorkomen kan worden, ook opgeëist kan worden indien zij op zich laat wachten. Er is een pil tegen ongewenste zwangerschap, maar (nog) geen pil tegen ongewenste kinderloosheid. Maar er zijn genoeg andere technieken. De wetenschap blijft zoeken naar nieuwe wegen, zoals nu een embryodonatie. Een wetenschapper doet dit omdat het kan, aan één ieder van ons is de vraag: moeten we het ook doen? In eerste instantie lijkt er niets tegen om ongelukkige stellen die kinderen willen een handje te helpen. Wie kan daar tegen zijn?
Voorplanting
Een vraag die in dit verband interessant is, is waarom mensen sowieso kinderen willen verwekken en opvoeden. Goddelijke plicht? Voortbestaan van het menselijk ras? Verantwoordelijkheid voor komende generaties? Behoefte om te zorgen en te moederen? Allemaal spelen ze een rol, denk ik. Maar er is nog een andere reden: de angst voor de dood. Het Franse filosofische enfant terrible Georges Bataille (1897 - 1962) dacht er tenminste zo over. Volgens deze ‘Filosoof van de Erotiek’ beseft de mens – als enige van de dieren – zijn eigen beperktheid of eindigheid. Bataille noemt dat ‘discontinuïteit’. Vanuit het besef van zijn eigen eindigheid verlangt de mens ten diepste naar de eeuwigheid of ‘continuïteit’.
Seks en de dood
Om tenminste even aan de dood – of in ieder geval aan het besef hiervan – te ontsnappen, moet elke mens grenzen oversteken. Deze grenzen zijn omgeven met verboden en taboes. De belangrijkste zijn: seks en de dood. Voor Bataille is dat trouwens hetzelfde: sterven en een grens overgaan. Als twee mensen zich overgeven aan een wat Bataille noemt ‘ heilige erotiek’ geven ze bewust hun eigenheid op om in elkaar op te gaan. Ze houden op als zelfstandige personen te bestaan, en daarmee gaan ze even ‘op’ in de continuïteit waarnaar ze zo verlangen. En het is in dit ‘eeuwige moment’ (Marcel Proust) dat nieuw leven begint. De tragiek is natuurlijk dat na dat ene moment van continuïteit de deelnemers weer terugvallen in hun begrensdheid: de twee minnaars en nu ook het ongeboren en net verwekte kind.
Grenzen oversteken
Erotiek is voor Bataille dus het losbreken uit de begrensdheid van het menselijk bestaan, letterlijk omdat de begrensde eigenheid van de persoon heel even wordt opgeheven, en figuurlijk omdat de wetten en taboes die de mens zichzelf heeft opgelegd om zijn eindig leven zo veel mogelijk (en tevergeefs) te verlengen, worden overtreden. Bataille zegt bewust niet ‘opgeheven’. De grens moet worden overschreden, maar de mens moet wel terugkeren binnen de grenzen van de (morele) wet, omdat anders het samenleven onmogelijk zou worden. Dood en erotiek hebben volgens deze filosoof alles met elkaar te maken. De Fransen kennen een mooie uitdrukking hiervoor: ‘le Petit Mort’ voor het orgasme.
Menselijke wil
Terug naar de embryodonatie en de morele vraag hieromtrent. Komt de ontwikkeling van allerlei technieken om anders kinderloos gebleven paren te helpen nu voort uit de authentieke wens om het leed van twee ouders op te heffen? Of komt zij voort uit een onbewuste en collectieve poging om de menselijke begrensdheid en daarmee zijn sterfelijkheid op te rekken of zelfs op te heffen? Wellicht is embryodonatie een zoveelste stap op weg naar de altijd vergeefse poging om het leven (en daarmee de dood) volledig onder controle te krijgen? Seksualiteit in zijn geheel wordt meer en meer aan onze menselijke wil onderworpen. Het vruchtbaarheidsvraagstuk is daarbij slechts een duidelijk voorbeeld.
Waarschuwing
Georges Bataille waarschuwt de mens van het begin van de 21e eeuw voor de utopie de laatste grens van de mens te kunnen opheffen: de dood. Het enige dat de mens rest is een totaal andere kijk op seksualiteit. Hierin staat overgave centraal, en niet controle. Een overgave aan elkaar, aan het lot, en aan een werkelijkheid die ons altijd en eeuwig overstijgt. Het is voor mij zaak om Bataille’s waarschuwing serieus te nemen in het komende debat over embryodonatie.
...
|
